SURİYE TARİHİ BİZE BUGÜNÜ ÖĞRETİYO
Ahmet Faruk Keçeli
Suriye Osmanlı yönetiminde Şam ve Halep olmak üzere iki eyaletten oluşuyordu. 1920’de Halep Fransızlar tarafından işgal edilince direnişler başladı. Suriye tarihi bugüne ışık tutuyor. Bir inceleyelim.[i]
Suriye’nin Şam’dan sonra ikinci büyük şehri olan Halep’teki direniş Lazkiye’dekinden farklıydı. Direnişi kızgın olan Arap milliyetçisi Arap aydınlar yönlendirdi. Direnişin lideri İbrahim Hanunu’ydu.
Hanunu, 1916’da Faysal’ın ordusuna, 1919’da milliyetçi el-Fetat cemiyetine katıldı. Bu cemiyetin bir şey yapmadığına karar vererek Halep’e döndü ve direnişi örgütlemeye başladı. Milli Savunma Birliği adında bir gerilla örgütü olarak Arap milliyetçi görüşleri savunan Halep Arap Kulübü’nü kurdu. Arap aydınların kızgınlığı ise dinsel düşüncelere dayanıyordu.
Direniş önce kırsal bölgelerde başladı. Ancak Halep’in işgali ile, şehirli milliyetçiler de direnişe katıldı. “İsyan, büyük ölçüde Türklerin silah, insan gücü ve para yardımına dayanıyordu.”[ii] Bugüne ışık tutan yanı ise, Halep’in güneyden çok Türkiye’ye ekonomik ve kültürel olarak bağımlı olmasıdır. Fransız yönetimindeki Senegalli güçler Halep’i işgal edince isyan gerilla savaşına döndü.
Hanunu yönetimindeki gerillalar başarı kazanırken, muhtemelen Suriye’nin kuzeybatısını ele geçirmek üzereydiler. Ancak Türkiye’den gelen silah, insan ve para yardımı kesildi. Fransız ordusu takviye edildikten sonra, isyan bastırıldı. Hanunu, mecburen Ürdün’e kaçtı. Kudüs’te İngiliz askerine yakalanan Hanunu, Fransızlara teslim edildi.
1922 yılında yargılandı, ancak tüm suçlamalardan berat etti. Hanunu, 1935 yılında vefat edene kadar önemli bir milliyetçi ve ulusunun gözdesi sıfatıyla bir lider olarak kaldı. Kurduğu gerilla çeteleri 1921 sonbaharına doğru Fransızlara teslim oldu. O yıl Fransızların Türklerle anlaşma yapması üzerine bu harekette tarih oldu.
Fransızlar bu isyan bastırıldıktan sonra, askeri güçleri ile bütün yönetimi ele geçirdiler. Kendilerine yakın olan, Kamil el-Kudsi vali olarak atandı. Kamil el-Kudsi önemli makamlara ailesinden altmış kadar kişiyi getirdi.
Şakir Nimet el-Şebani başkanlığında bir grup aile Kamil el-Kudsi yönetimini destekliyordu. El-Şebani, Osmanlı döneminde Albay olarak görev yapmıştı. Ancak Fransız mandası bu iki isme dayanarak, hakimiyetini sürdürmesini bildi. El-Şebani, Fransızlarla ilişki kurmasına rağmen, milliyetçi Araplarla iyi geçinmeye çalıştı.
Tarihteki bu olay bize, Suriye’nin kuzeyindeki oluşumlara nasıl bakmamız gerektiği konusunda ders olacak niteliktedir. Bütün Arap ülkelerinde iktidarlar güçlü ailelerce paylaşılmaktadır. Aşiret şeklinde örgütlenen bu ailelerin yönetimle, ekonomik, siyasi ve kültürel ilişkileri vardır. Dış güçlerden de destek görürler. Gücü gördükleri yerde taraf değiştirebilirler.
Dış güçler ise, Araplar arasındaki bu aşiretler rekabetinden fırsat sağlamaktadırlar. Onların desteklediği aileler bir bakmışsınız iktidara gelmişlerdir. Tarihte T. E. Lawrence bu çelişkilerden çok iyi faydalanmıştır.[iii]
Arap yarımadası ve Kuzey Afrika ülkelerine sirayet etmiş bu ilişkileri iyi tahlil eden ülkeler Arap ülkelerinde başarı sağlayabilmektedirler. Bu bir Dışişleri Bakanlığı uzmanlığıdır. Elbette dışarıya kapalı olan aile ilişkilerini anlamak için yoğun bir istihbarat ve tarih bilgisi gerekmektedir. Hangi aileler, hangi bölgelerde güçlü bilinmelidir. Güç ilişkileri arasında değişiklik gösteren bu ailelerle sürekli ekonomik, siyasi ve kültürel ilişkiler kurmak gerekmektedir.
Suriye gibi bir bölgede kalmanın yolu oradaki nüfuz ilişkilerine bağlıdır. Elbette bu Ankara için geçerli olduğu gibi, Şam için de geçerlidir.
